Obrazy przeszłości: Perspektywa

spotkanie z Beatą Bartecką i Tomaszem Stempowskim
6.03.2025, g. 18:00
prowadzący: Michał Sita
więcej informacji

W 2021 roku Beata Bartecka w duecie z Łukaszem Rusznicą wydali artystyczną publikację opartą na archiwach Instytutu Pamięci Narodowej – How to Look Natural in Photos. Ich książka jest brawurową opowieścią korzystającą z fotografii wykonywanych przez funkcjonariuszy aparatu represji – ubeków, milicjantów, agentów służb wywiadowczych, śledczych oraz z fotografii dokumentujących zbrodnie dokonywane przez nazistowską, radziecką i komunistyczną administrację. Dzięki oderwaniu zdjęć od ich historycznych znaczeń i skupieniu się na wizualnych walorach, książka zaproponowała krytyczną i niepokojąco aktualną opowieść o mechanizmach funkcjonowania władzy. Publikacja pozwoliła też zmodyfikować ton dyskusji toczących się na temat archiwów IPN – istotne okazały się ponownie kwestie kontroli i manipulacji, jakim poddaje nas aparat państwa.

Choć to autonomiczna, wizualna warstwa przeważa w książce, historyczne fakty nadal są tu obecne. Treść opisów, jakimi historycy opatrzyli zdjęcia umieszczając je w archiwum IPN oraz błyskotliwy esej autorstwa Tomasza Stempowskiego, osadzający te fotografie w ich historycznym kontekście, znalazły się w aneksie. Mimo że How to Look Natural in Photos była szeroko komentowana, nie nadarzyła się jeszcze okazja, by współautorzy odpowiedzialni za opracowanie kuratorskie i historyczne publicznie omówili podobieństwa i rozbieżności w metodach swojej pracy.

W zależności od perspektywy, z jakiej prowadzona jest analiza, archiwalne fotografie mogą się stać śladami przeszłości, kierującymi naszą uwagę w stronę wydarzeń rozgrywających się w określonym miejscu i czasie, ale mogą też być traktowane jako zasób obrazów, posiadających wewnętrzne właściwości i moc wywoływania określonych napięć, emocji, skojarzeń czy odczuć, oddziałujących przede wszystkim tu i teraz. Wiedza, jaką tworzymy na podstawie tych samych źródeł, może się poważnie różnić gdy do procesu badań wykorzystujemy narzędzia i procedury akademickiej historii lub te specyficzne dla sztuki. Na czym jednak polegają różnice? Czy proces analizy źródeł jest całkiem różny, gdy prowadzony jest z pozycji kuratorki transformującej istniejący zbiór w nową, artystyczną wypowiedź, dla której punktem odniesienia nie musi być już wyłącznie przeszłość? Z drugiej strony, czy punktem odniesienia dla działań instytucji zarządzającej archiwami faktycznie jest jedynie historia? Być może proces tworzenia artystycznej publikacji, opartej na archiwalnym zasobie, jest w jakiś sposób kompatybilny z zainteresowaniami i wrażliwością archiwisty? Czy języki jakimi posługują się artyści i badacze oraz cele, jakimi się kierują, pozwalają na głębszy dialog? W jaki sposób pozycja, z której rozpoczynamy badania archiwum, determinuje naszą wyobraźnię?

W rozmowie wezmą udział Beata Bartecka, współautorka How to Look Natural in Photos oraz Tomasz Stempowski, historyk pracujący w IPN, autor eseju wyjaśniającego kontekst powstania zamieszczonych w książce fotografii.

Beata Bartecka – kuratorka wystaw sztuk wizualnych oraz dizajnu, skupiająca się głównie na fotografii, ilustracji, grafice, projektowaniu graficznym i typografii. Dziennikarka, redaktorka i autorka publikacji związanych z kulturą, sztuką i dizajnem. Scenarzystka, która wraz z reżyserką Moniką Kotecką od 2018 roku pracuje nad filmem dokumentalnym Ukryte. Wraz z Łukaszem Rusznicą stworzyli książkę How to Look Natural in Photos (2021, Wyd. OPT & Palm* Studios), która została nagrodzona przez Miasto Wrocław w ramach Wrocławskiej Nagrody Artystycznej (2021), zdobyła główną nagrodę w konkursie Fotograficzna Publikacja Roku. Stypendystka Polskiego Instytutu Sztuki Filmowej i Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Postproducentka w Juice, zajmująca się projektami z animacją i motion design.

Tomasz Stempowski – historyk, archiwista, zastępca Naczelnika Wydziału Zasobów Cyfrowych Archiwum IPN w Warszawie. Zainteresowania badawcze: historia XX w., fotografia, film, rola mediów w kształtowaniu pamięci społecznej. Kurator wystaw fotografii historycznej. Autor artykułów, albumów fotograficznych i książek na temat fotografii, filmu i archiwistyki, m.in.: Prawo w filmie (2010, wspólnie z P. Grabarczykiem), Oblężenie Warszawy w fotografii Juliena Bryana (2010, wspólnie z J. Sawickim – nagroda Klio dla najlepszej książki historycznej w kategorii Varsaviana), Polskie drogi przez Szwajcarię. Losy żołnierzy 2. Dywizji Strzelców Pieszych 1940–1945 na fotografiach ze zbiorów Muzeum Polskiego w Rapperswilu (2015), Zbiór fotografii Głównej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – Instytutu Pamięci Narodowej. Przewodnik archiwalny (2019, wspólnie z K. Ślusarskim), Piaszczyste drogi karpatczyków. Fotografie kpt. Karola Angermana z lat 1940‒1944 (2019), Najbardziej tajemniczy kraj świata. Związek Sowiecki w fotografiach i tekstach Juliena H. Bryana 1930–1959 (2020, najlepsza książka historyczna roku plebiscytu Historia Zebrana w kategorii Historia niebanalna) i esejów do książki Beaty Barteckiej i Łukasza Rusznicy How to Look Natural in Photos (2021) oraz Sylwester „Kris” Braun. Fotograf od powstania (2024). Prowadzi bloga Fototekst.pl, poświęconego społecznym i historycznym kontekstom fotografii.

 Zapis filmowy ze spotkania